ชื่ออื่นๆ มะเต้า(พายัพ), อุลัว(เขมรบุรรีรัมย์), แตงจีน(ใต้), ซีกวย(จีนแต้จิ๋ว) ชื่อวิทยาศาสตร์ Citrullus vulgaris Schrad. L. วงศ์ Cucurbitaceae พวกฟัก แตงบวบ

ลักษณะต้น

เป็นไม้เถา ใบมีรอยเว้าลึก 3 รอยข้างๆ มีรอยเว้าตื้นๆ อีก ใบกว้าง 5-18 ซม. ยาว 8-20 ซม. ก้านใบยาว 3-12 ซม. ออกสลับกันผิวใบเป็นรอยขรุขระ

ดอก ออกดอกเดี่ยวแยกเป็นดอกตัวผู้ และดอกตัวเมีย ดอกตัวผู้มีก้านดอกเล็กมีขนนุ่มๆ กลีบดอกติดกันเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น 5 กลีบ มีขนอ่อนนุ่ม เกสรตัวผู้มี 5 อัน 5 อันอยู่กันเป็นคู่อีกอันหนึ่งแยกออกมาอยู่เดี่ยว ดอกตัวเมียใหญ่กว่าดอกตัวผู้ รังไข่กลม มีขนอ่อนนุ่มปกคลุมอยู่ ก้านดอกสั้นที่ปลายมีรอยแยก ตื้นๆ 5 รอย

ผล ลักษณะกลม หรือค่อนข้างกลม ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 30 ซม. ผิวนอกสีเขียว หรือสีเขียวอ่อน ส่วนมากมีลายสีเขียวอ่อนแก่สลับกันมีเมล็ดมาก เมล็ดสีน้ำตาลดำรูปรีแบน ผิวเรียบ

สรรพคุณ

น้ำคั้นจากผล แก้ร้อนใน กระหายน้ำ ปากเป็นแผล ขับปัสสาวะ แก้อาการผิดปกติของร่างกายเนื่องจากอากาศร้อน และแก้อาการอึดอัดร้อนรุ่มกลุ่มใจ

เปลือกผล แก้ร้อนใน กระหายน้ำ ปากและลิ้นเป็นแผล ขับปัสสาวะ แก้บวมน้ำ ปัสสาวะขับฃ

เมล็ดใน หล่อลื่นลำไส้ แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ ลดความดันโลหิต ขับเสลด แก้อาเจียนเป็นเลือด ไอเรื้อรัง

รากและใบ แก้บิด ท้องร่วง

วิธีและขนาดที่ใช้

ผลแก่ คั้นเอาน้ำจากเนื้อในกินตามความเหมาะสม

เปลือกผล ใช้เปลือกแห้งหนัก 10-30 กรัม ต้มน้ำกิน หรือบดเป็นผงผสมน้ำกิน หรือ ใช้ทาภายนอก ใช้เปลือกแห้ง เผาเป็นถ่านบดเป็นผงใช้อุดฟัน แก้ปวดฟัน

เมล็ดใน ใช้เมล็ดสดหนัก 10-15 กรัมต้มน้ำกิน หรือคั่วในสุกแล้วกินก็ได้

รากและใบ ใช้สดๆ หนัก 60-90 กรัมต้มน้ำกิน แก้บิด หรือท้องร่วง

ตำรับยา

1. แก้ร้อนจัด ลิ้นคอแห้ง วิงเวียน นอนไม่หลับ พูดไม่ออก คั้นน้ำแตงโมให้กิน

2. แก้ท้องร่วงในฤดูร้อน แก้ร้อนรุ่ม กระวนกระวายใจ ใช้แตงโม 1 ผล หั่นเป็น 10 ส่วน แบ่งเอามา 1 ส่วนรวมกับกระเทียม 7 กลีบ ใช้กระดาษห่อ 7-9 ชั้น เอาดินพอกให้มิด ใส่กระบอกไม่ไผ่เผาให้แห้ง นำมาบดเป็นผงผสมกับน้ำกิน

3. แก้ถูกไฟหรือน้ำร้อนลวก ใช้แตงโมที่แก่เอาเมล็ดออก เอาเนื้อในคั้นเอาน้ำใส่ขวดเก็บไว้ 3-4 เดือน จนมีรสเปรี้ยวเก็บเอาไว้ใช้แก้แผลถูกความร้อนลวก โดยใช้น้ำเกลือเย็นๆ ชะล้างบาดแผลให้สะอาดก่อน แล้วใช้สำลีชุบน้ำแตงโมเปรี้ยวนี้พอกแผลวันละหลายๆ ครั้ง แผลที่ถูกความร้อนลวกระดับ 1 (ผิวหนังแดงเหมือนแดดเผา) และแผลระดับ 2 (ผิวหนังพุพองและลอก) จะหายใน 1 อาทิตย์ แผลระดับ 3 (ผิวหนังหลุดลอกกินลึกถึงเนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง) จะหายใน 2 อาทิตย์

4. แก้ไตอักเสบ บวมน้ำ ใช้เปลือกแตงโมแห้งมาใหม่ๆ หนัก 40 กรัม ร่วมกับรากหญ้าคาสดหนัก 60 กรัม ต้มน้ำแบ่งกิน 3 ครั้งใน 1 วัน

5. คนที่นั่งนานๆ แล้วปวดเอว ยืดหดตัวไม่ได้ ใช้เปลือกแตงโมเขียวๆ มาตากให้แห้งในที่ร่มบดเป็นผงผสมเกลือกิน

บางคนกล่าวว่า เอาเนื้อแตงโมหั่นเป็นแผ่นทำให้แห้งกินทุกวันแก้โรคตาต่างๆ ได้